Çocuğunuzun boyu yaşıtlarının belirgin biçimde altında kalıyorsa, büyüme hızı yavaşladıysa ya da boyu anne-baba boyundan beklenenden çok kısaysa çocuk endokrinoloğu değerlendirmesi uygundur. Bu kararda en değerli bilgi, zaman içinde tekrarlanan ölçümlerle oluşan büyüme çizgisidir.
Kısa boylu çocukların büyük kısmında altta yatan bir hastalık bulunmaz. Aileden gelen kısa boy ya da geç gelişme eğilimi sık görülür. Yine de bu ayrımı yapmak için düzenli ölçüm ve doğru yorum gerekir.
Büyüme eğrisi ve persentil ne anlatır?
Büyüme eğrisi (büyüme çizelgesi), aynı yaş ve cinsiyetteki çok sayıda sağlıklı çocuğun ölçümlerinden hazırlanmış bir grafiktir. Çocuğunuzun boyu bu grafiğe işaretlenir ve hangi persentilde olduğu görülür.
Persentil, yaşıtlar arasındaki sıralamayı gösterir. Örneğin 25. persentildeki bir çocuk, yaşıtı 100 çocuktan yaklaşık 25'inden uzun, 75'inden kısadır. 3. persentilin altındaki ya da -2 standart sapma skorunun (SDS) altındaki boy, boy kısalığı olarak tanımlanır ve değerlendirme gerektirir.
Çizginin seyri de en az persentilin kendisi kadar önemlidir. 10. persentilde düzenli ilerleyen bir çocuk çoğu zaman sağlıklı büyüyordur. 50. persentilden 10. persentile doğru inen bir çizgi ise boy henüz normal aralıkta olsa bile incelenmelidir.
Büyüme hızı neden bu kadar önemli?
Büyüme hızı, çocuğun bir yılda kaç santimetre uzadığını gösterir. Bebeklikte bu hız çok yüksektir ve ilk yılda yaklaşık 25 cm uzama beklenir. Üç yaştan ergenliğe kadar olan dönemde çoğu çocuk yılda yaklaşık 5-6 cm uzar.
Okul çağındaki bir çocuğun yılda 4 cm'nin altında uzaması, boyu henüz kısa görünmese bile dikkat edilmesi gereken bir bulgudur. Büyüme hızını doğru hesaplamak için en az 6-12 ay arayla, aynı yöntemle yapılmış ölçümler gerekir. Evde kapı kenarına çizilen işaretler fikir verir; değerlendirme için duvara sabit boy ölçerle yapılan ölçüm daha güvenilirdir.
Aile boyu (hedef boy) nasıl hesaplanır?
Çocukların boyu büyük ölçüde genetik olarak belirlenir. Hedef boy, anne ve babanın boyundan yola çıkılarak hesaplanan ve çocuğun ulaşması beklenen yaklaşık erişkin boydur.
- Erkek çocuk için: (anne boyu + baba boyu) / 2 + 6,5 cm
- Kız çocuk için: (anne boyu + baba boyu) / 2 - 6,5 cm
Bu sonuç, aşağı ve yukarı yaklaşık 8-9 cm genişliğinde bir aralık olarak düşünülür. Çocuğun büyüme çizgisi bu hedef aralıkla uyumluysa bu iyi bir işarettir. Çizgi hedef boyun belirgin altında ilerliyorsa nedenin araştırılması gerekir.
Boy kısalığının nedenleri nelerdir?
En sık görülen iki durum ailesel boy kısalığı ve yapısal büyüme gecikmesidir (konstitüsyonel gecikme). İlkinde çocuk kısa boylu anne-babasına benzer ve normal hızda büyür. İkincisinde çocuk yaşıtlarından geç gelişir, ergenliğe geç girer ve büyümesini de daha geç tamamlar.
Daha az sıklıkla tiroid hormonu ya da büyüme hormonu eksikliği, çölyak hastalığı gibi emilim sorunları, kronik böbrek ya da kalp hastalıkları, yetersiz beslenme, düşük doğum ağırlığı ve bazı genetik durumlar (kız çocuklarda Turner sendromu gibi) boy kısalığına yol açabilir. Kemik yaşı grafisi ve kan tetkikleri bu ayrımda yol gösterir.
Hangi durumda çocuk endokrinoloğuna gitmelisiniz?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme için randevu almanız uygun olur:
- Boyun 3. persentilin altında olması
- Büyüme çizgisinin iki ana persentil çizgisini aşağı doğru kesmesi
- Okul çağında yılda 4 cm'den az uzama
- Boyun hedef aile boyuna göre belirgin kısa kalması
- Kısa boyla birlikte kilo alamama, sık ishal, yorgunluk ya da vücut oranlarında farklılık
Muayeneye giderken çocuğunuzun önceki boy ve kilo ölçümlerini (aşı kartı, okul sağlık taraması, aile hekimi kayıtları) yanınıza almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır. Tedavi gerekip gerekmediğine, tüm bulgular birlikte değerlendirildikten sonra hekim karar verir.
Sık sorulan sorular
Kısa boylu her çocukta hormon sorunu var mıdır?
Hayır. Kısa boylu çocukların çoğunda ailesel kısa boy ya da yapısal büyüme gecikmesi gibi hastalık dışı nedenler bulunur. Hormon sorunu olup olmadığını anlamak için değerlendirme gerekir.
Çocuğumun boyunu ne sıklıkla ölçtürmeliyim?
Sağlıklı çocuklarda aile hekimi ya da çocuk hekimi kontrollerindeki düzenli ölçümler genellikle yeterlidir. Büyümesi takip edilen çocuklarda ölçüm aralığını hekim belirler.
Hedef boy hesabı kesin sonuç verir mi?
Hedef boy yaklaşık bir tahmindir ve birkaç santimetre aşağı ya da yukarı sapabilir. Çocuğun büyüme çizgisiyle birlikte yorumlandığında anlam kazanır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz. Çocuğunuzun durumu için hekiminize danışın. Acil belirtilerde 112'yi arayın.